Margrét Grímsdóttir framkvæmdastjóri hjúkrunar á Heilsustofnun Náttúrulækningafélagsins hefur um árabil verið með fræðslu, námskeið og streitumeðferð á Heilsustofnun í Hveragerði.
Í viðtali hjá Heimildinni ræðir Margrét við Ragnheiði Linnet um langvarandi streitu og áreiti sem geta haft skaðleg áhrif. Margrét og Sigrún Sigurðardóttir prófessor við HA hafa verið með námskeið á Heilsustofnun Náttúrulækningafélagsins þar sem þær kenna aðferðir til þess að takast á við streitu og afleiðingar áfalla. Viðtalið við Margréti er birt hér að neðan í heild sinni með góðfúslegu leyfi Heimildarinnar.
Margrét Grímsdóttir og Sigrún Sigurðardóttir byrjuðu að vinna saman þegar Margrét ákvað að fara í meistaranám við HA til að uppfæra sérhæfingu sína, sem er kulnun, örmögnun og langvinn streita.
„Ég tók áfanga hjá Sigrúnu en á sama tíma vorum við farnar að vinna aðeins saman á Heilsustofnun í Hveragerði. Þá kom upp sú hugmynd að lokaverkefnið mitt í náminu yrði námskeið.“ Hún hófst handa við að setja saman námskeið, kynnti það sem lokaverkefni og þær ákváðu að fara af stað með það saman.
„Við vinnum með taugakerfið á þessum námskeiðum og hugsum það fyrir fólk sem er í langvinnri sjúklegri streitu, kulnun eða örmögnun, eða hefur orðið fyrir áföllum af einhverju tagi, til dæmis vegna missis ástvinar eða ofbeldis.
Þegar við fórum af stað með námskeiðið fyrir rúmu ári ákváðum að auglýsa það á hádegi á föstudegi og á hádegi á mánudegi var námskeiðið fullbókað og kominn biðlisti. Við höldum þessi námskeið reglulega og erum alltaf með um 20 til 30 manns á biðlista. Þörfin er því mjög mikil. Það er nokkuð jafnt hlutfall fólks á námskeiðunum sem kemur eftir áföll og þeirra sem hafa lent í sjúklegu ástandi streitu, kulnunar eða örmögnunar.“
Stór hópur fólks
Hvað segir þessi eftirspurn, er streita að aukast eða hvað er að gerast í okkar samfélagi?
„Við vitum að það er stór hópur fólks sem lendir í kulnun eða örmögnun. Kulnun er þegar fólk brennur út í vinnu, en Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin segir að það megi bara nota þetta orð um kulnun í starfi. Það er þá vegna aðstæðna á vinnustað sem hefur ekki verið hægt að takast á við, hvort sem það er vegna álags eða samskipta.
Örmögnun, vital exhaustion, er líka skilgreind af Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni og tengist verkefnum eða ákveðnum þáttum í lífinu. Margir eru með hvort tveggja, þú ert kannski í mjög krefjandi starfi, átt barn sem er með flókna greiningu, aldraða foreldra og þú hreinlega bugast undan álaginu við að sinna þessu.
Markmið okkar var að ná til þessa hóps og þeirra sem eru að takast á við áföll og bjóða upp á aðra nálgun í meðferð. Margir sem eru með áfallasögu hafa fengið litla eða enga hjálp við sínum áföllum. Þá sitja afleiðingarnar í taugakerfinu, bæði af áföllum og streitu, og við aukið álag eða krefjandi aðstæður þá ýfast einkennin oft upp.“
Kenna fólki leiðir
Allt sem þær gera á námskeiðunum byggir á rannsóknum og gagnreyndum niðurstöðum. Margrét segir að þar sé ekki setið saman í hóp til að ræða áföllin, heldur sé verið að kenna fólki leiðir til þess að vinna með taugakerfið. Þannig getur fólk nýtt sér þekkinguna til þess að hjálpa sér í gegnum erfiðar aðstæður.
„Þeir sem tileinka sér þakklæti, æðruleysi og auðmýkt eru að jafnaði hamingjusamari
„Við gerum þetta í gegnum mikla fræðslu um það hvernig taugakerfið virkar og hvernig streita og áföll hafa áhrif á það. Síðan kynnum við mismunandi aðferðir hugleiðslu og djúpslökunar. Við ræðum hvernig er hægt að efla seiglu og tökum inn jákvæða sálfræði, hvernig hægt er að auka hamingju. Þeir sem tileinka sér þakklæti, æðruleysi og auðmýkt eru að jafnaði hamingjusamari og búa yfir meiri þrautseigju en aðrir. Þeir líta síður á allt sem gerist óvænt sem árás inn í líf sitt.
Stundum hef ég sagt að við munum ekki þurfa að kenna streitustjórnun í skólum til framtíðar, heldur seiglu; hvernig þú tekst á við erfiðleika og það sem lífið færir þér.“
Áhrif djúpöndunar
Á streitunámskeiðinu er farið heilmikið í áhrif streitu og áfalla á taugakerfið, auk áhrif djúpöndunar og djúpslökunar. Allt snýst þetta um hvað fólk getur gert til að hjálpa sér út úr streituástandi.
„Við förum í áfallamiðað jóga, djúpslökunardáleiðslu, öndun, slökun í vatni – eða flot, en vatn hefur mjög góð og slakandi áhrif og róar taugakerfið. Við vinnum með einfaldar öndunaræfingar, leiðum jóga nidra á kvöldin og kennum fólki að vinna með taugakerfið í gegnum þessar leiðir, þannig að þegar það er undir áreiti þá getur það notað þessar æfingar til þess að ná taugakerfinu niður.
Þegar eitthvað mikið gerist hjá okkur, eins og við mikla streitu, þá slekkur aftari hluti heilans á tengingu við framheilann. Í framheilanum verða til vitrænar aðgerðir, rökhugsun, skynsemi og fleira. Þegar við náum tengingu við framheilann þá náum við oft að hugsa okkur í gegnum hlutina. Það er það sem við reynum að kenna fólki í gegnum þessar aðferðir.
Við gefum því verkfæri til að mæta því þegar eitthvað kveikir á tilfinningum sem tengjast til dæmis áfalli, þannig að það hafi einhver bjargráð til að grípa til í augnablikinu, því oft komumst við ekki strax til meðferðaraðila. Við viljum stuðla að því að á erfiðasta augnablikinu geti fólk tekið öndunar- eða slökunaræfingar sem henta vel til að róa taugakerfið.“
Áföll og hvað svo?
Margrét mælir heils hugar með bók Sigrúnar Sigurðardóttur, samstarfskonu sinnar á námskeiðunum. Sigrún er prófessor við Háskólann á Akureyri og hefur sérhæft sig í áföllum og afleiðingum þeirra. „Þegar Sigrún kennir námskeiðið notar hún dæmi úr sinni sögu. Hún starfaði sem lögreglukona þegar hún var ung, fór síðan í hjúkrunarfræði og tók doktorsgráðu. Í sínum störfum hefur hún skoðað afleiðingar kynferðisofbeldis. Hún tekur síðan dæmi af því sem hún og fólk í kringum hana hefur upplifað og lýsir því hvað gerist í taugakerfinu. Mér finnst þessi bók mjög gagnleg.“
Bókin hefur fengið góða dóma og mælst vel fyrir hjá heilbrigðisstarfsfólki sem starfar á þessum vettvangi, bendir hún á.
Minni áföll geta valdið skaða
Sem betur sé fólk farið að vinna fyrr úr áföllum en áður. „Nálgun okkar gagnvart áföllum breyttist mikið eftir snjóflóðin fyrir vestan árið 1995. Eftir það fórum við að hugsa um áfallameðferð eftir ákveðnu ferli en það hefur breyst og þróast með tímanum.
Með rannsóknum hafa fundist gagnlegar leiðir til meðferðar við áföllum. Ég held að fólk sér orðið mjög meðvitað um þau áföll sem það verður fyrir. Það hefur orðið aukin þekking í samfélaginu um áhrif áfalla á heilsu til langs tíma.
Við sjáum það og skoðum með fólki sem kemur inn með langvinna verki eða vefjagigt. Í þeim tilfellum getum við yfrleitt alltaf fundið áfallasögu og mjög oft hefur viðkomandi annaðhvort orðið fyrir kynferðisofbeldi eða alist upp á heimili þar sem var alkóhólismi eða geðrænn vandi, jafnvel hvort tveggja.“
Viðvarandi slæmt ástand getur haft sömu áhrif og einn ákveðinn atburður sem veldur áfalli. „Áður fyrr var talið að áfall væri vegna eins atburðar sem ógnaði lífi og limum manneskju, en nú er farið að horfa á viðvarandi slæmt ástand sem sambærilegt við áfall,“ segir Margrét. „Það veldur skaða þegar það er alltaf áreiti á taugakerfinu.“
Áföll sitja í líkamanum
Áföll geta haft áhrif á andlega heilsu og valdið þunglyndi eða kvíða, en þau geta einnig haft áhrif á líkamlega heilsu. „Við sem manneskjur erum ein heild.“
Hún tekur dæmi af einhverjum sem sefur verr eða er kvíðinn ef það er eitthvað undirliggjandi sem veldur áhyggjum. „Þá verður spenna í líkamanum. Við förum að finna fyrir auknum stoðverkjum, hækkuðum blóðþrýstingi, depurð og þunglyndi.
Einstaklingar sem fara í afneitun um áhrif áfalla, eins og var algengt hér áður fyrr þegar fólk harkaði bara af sér, til dæmis slökkviliðsmenn, lögreglumenn eða annað framlínufólk. Það kom kannski að stóráföllum en sagði: Þetta hefur ekki áhrif á mig og beit á jaxlinn. Svo sýndu rannsóknir sem voru síðar gerðar á þessum hópum að einkennin birtust alltaf með einhverjum hætti. Það verða alltaf einhverjar afleiðingar.“
Á einhverjum tímapunkti brjótast tilfinningarnar út. „Fólk getur átt við svefnerfiðleika að stríða, samskipti geta orðið erfið, þetta getur komið út í pirringi, reiði og lélegri tilfinningastjórn,“ nefnir hún sem dæmi. „Allt eru þetta afleiðingar þess að það er eitthvað óuppgert.“
Auk þess að fá verkfæri til að takast á við kveikjur, þá sé mikilvægt að vinna með áföllin með meðferðaraðila. Hún bendir á að fagaðilar sérhæfi sig gjarnan á ákveðnum sviðum.
„Það er hægt að vinna með allt og fá svo margþætta meðferð. Það getur gott að vera í áfallameðferð en koma svo til okkar til að læra aðferðir sem hægt er að nýta sér í augnablikinu.“
Þarf að kafa dýpra
Margrét segir að sumir sem koma til þeirra hafi ítrekað lent á vegg. „Mér finnst mjög áhugavert að skoða hvað veldur því að þú ferð alltaf í sama farið eða breytir ekki því sem þarf til að ná bata. Fyrir því er engin ein skýring, en mig langar að skoða þetta. Svo virðist sem persónuleikinn sé sterkur þáttur þarna, og það geti haft áhrif að glíma við fullkomnunaráráttu, óraunhæfar kröfur í eigin garð eða áfallasögu úr æsku. Oft getur þetta átt við um fólk sem er ógreint með taugaþroskaraskanir, ADHD eða á einhverfurófi – eða aðrar greiningar sem vert er að skoða. Það er gagnlegt að sjá samhengið til að geta skilið vandann betur og veitt stuðning við hæfi.“
„Finnst þér þú lítils virði ef þú ert ekki að skila stöðugt af þér?
Hún segir frá því að á námskeiðið hafi komið konur sem eru jafnvel í sínu fjórða veikindaleyfi vegna kulnunar, búnar að fara í Virk, á Reykjalund en ná sér ekki. „Það getur líka gerst vegna vinnufíknar, sem veldur því að fólk ýtir öllu öðru til hliðar og allt snýst um vinnuna. Fjölskyldan situr á hakanum, fólk getur ekki mætt í mat og gleymir jafnvel að sinna daglegum þörfum eins og að fara í bað eða skipta um föt. Í slíkum tilvikum þarf að skoða hvar grunnurinn að vandanum liggur ef þú nærð ekki að leggja frá þér tölvuna. Er það sjálfsmatið? Finnst þér þú lítils virði ef þú ert ekki að skila stöðugt af þér? Á hverju byggja gildin þín þá? Skiptir það þig meira máli að standa þig í vinnu en að sinna fjölskyldunni?“
Ró og góður matur
Hún þakkar fyrir að geta boðið upp á þessi námskeið í einstöku umhverfi Heilsustofnunar í Hveragerði. „Það er svo mikil ró þar, náttúran allt í kring, aðstæður á stofnuninni og hollur matur.
Þónokkuð af fólki sem hefur komið til okkar hefur síðan farið í innlögn þar, því það finnur að það þarf meira og vill fá frekari aðstoð. Það er gott að geta kveikt á því hjá fólki.“
Námskeiðin standa í fjóra sólarhringa, hefjast eftir hádegi á miðvikudegi og standa fram yfir hádegi á sunnudegi. „Þótt dagarnir séu langir, frá níu að morgni til níu á kvöldin, þá er nægur tími til hvíldar og slökunar inni á milli. Við leggjum upp með að fólk hlusti allan tímann á eigin líkama og hvíli sig eftir þörfum.“
Heilinn ræður ekki við stöðugt áreiti
Margrét hefur áhyggjur af því að streita og kulnun séu að aukast í samfélaginu og telur að það megi rekja til of mikils áreitis.
„Heilinn er ekki gerður fyrir það að fara í síma og byrja að skrolla í gegnum samfélagsmiðla þegar við vöknum á morgnana, jafnvel að svara tölvupóstum, áður en við förum á fætur.
Fólk fær í raun aldrei hvíld frá þessu. Við erum ekki hönnuð fyrir það eða það að fylgjast stöðugt með því hvað er að gerast alls staðar, í lífi fólks sem við þekkjum misvel og jafnvel ekkert. Við förum síðan að bera eigið líf saman við annarra: Að við séum að standa okkur rosalega vel í starfi, allt sé fullkomið í fjölskyldulífinu, allir brosandi og glaðir. En síðan bara gerist lífið og það á við hjá okkur öllum.
Álagið nær til okkar, hvort sem það er álag í starfi, í fjölskyldum eða öðru. Við eigum kannski aldraða foreldra eða börn sem eru að ganga í gegnum erfiðleika. Allt getur þetta orðið of mikið, og oft leggst þessi samanburður ofan á það.“
Samfélagið er orðið flóknara en það var, segir hún. „Við þurfum að forgangsraða og geta sagt nei. Það þarf ekki að taka þátt í öllu. Kannski er erfitt að segja nei í starfi, en það verður erfiðara þegar fólki finnst það líka þurfa að fara með vinkvennahópi í hádegismat og öðrum í happy hour. En þetta getur verið of mikið.“
Oft reynist fólki erfitt að segja nei og setja mörk. „Ég hef heyrt það frá fólki sem kemur til mín vegna streitu. Í ofanálag er fólk kannski með krefjandi einstakling í sínu lífi sem er streituvaldur og orkusuga. Þannig að það er allt í lagi að segja nei, ég hef ekki orku núna. Það er ekki það sama og að loka á samskipti. Við reynum að brýna það fyrir fólki.“
Jákvæð áhrif náttúrunnar
Til að stemma stigu við þessu þarf að auka meðvitund samfélagsins og tala um vandann.
Hér eru mörg úrræði sem geta gripið fólk sem veikist, bendir Margrét á og nefnir Virk, Reykjalund, Heilsustofnun í Hveragerði, heimilislækni og teymi innan heilsugæslunnar, sem og sálfræðinga. „Margvíslega aðstoð er að fá. Það er nokkuð sem við leggjum mikið upp úr að kenna, bæði þeim sem koma til endurhæfingar á Heilsustofnun og líka á námskeiðinu, að fólk átti sig á því hvað nærir það og hleður batteríin og hjálpar því að takast á við álagið. Það snýst bara um það sígilda – að ef ég hef ekki orku þá get ég illa tekist á við erfiðleika eða gefið af mér.“
Því er mikilvægt að taka frá tíma til að sinna sjálfum sér. Best ef hægt er að sleppa skjánum á meðan, en Margrét er mikil talskona þess að nýta náttúruna meira. „Mjög margar rannsóknir sýna jákvæð áhrif náttúrunnar á andlega líðan. Við vinnum mikið með það á Heilsustofnun að hvetja fólk til að nýta náttúruna, með því að fara í Öskjuhlíðina, upp í Heiðmörk, út í sveit eða að ganga með sjónum. Að leyfa sér að gera ekki neitt, nema anda djúpt og vera.“
Eitt sinn tók hún viðtöl við tólf konur sem höfðu verið á Heilsustofnun, sex mánuðum eftir útskrift. Þær voru spurðar hvað hefði gagnast þeim best á meðan meðferðinni stóð
og hvað gagnaðist þeim best nú, sex mánuðum eftir að endurhæfingu lauk. „Þetta voru allt konur sem höfðu verið í kulnun í ár eða lengur. Allar töluðu þær um gildi þess að setja mörk, bakka frá einhverju, leyfa sér að hvílast og fara út í náttúruna. Það var mjög áhugavert að sjá þessar niðurstöður. Ég held að við getum líka, hvert og eitt, sest niður og skoðað hvað við þurfum.“
