Að deyja frá betri heimi – Ævisaga Jónasar Kristjánssonar læknis. Kafli 2.5.
Elstu drengirnir þrír á Snæringsstöðum héldu mikið saman þótt fjögur ár væru á milli þeirra. Kristján var elstur, þá Jónas, en Guðmundur yngstur þeirra þriggja. Uppáhaldsleikur þeirra bræðra var að klifra í hamrabeltinu ofan við bæinn og sýna af sér sem mestan manndóm. Kristján var stærstur og fræknastur en Guðmundur var mestur ofurhugi þótt minnstur væri. Eitt sinn voru þeir að renna sér á tunnustöfum niður harðfenni á bröttum urðarhól skammt frá bænum. Eldri strákarnir mönuðu Guðmund til að fara þar sem brattinn var mestur. Hann lét etja sér út í fífldirfskuna en var nærri búinn að drepa sig á tiltækinu.
Strákarnir léku sér mikið í Svínadalsánni og eins í tjörnum uppi á fjallinu en þar voru þrjár tjarnir með silungsveiði. Í ánni kepptust þeir um að vaða sem allra dýpst og þar sundriðu þeir fram og til baka út í það óendanlega. Jónas var frá unga aldri feikilega góður hestamaður sem átti eftir að koma sér vel fyrir hann síðar á lífsleiðinni. Eitt sinn var Kristján bróðir hans að vaða ána en hraktist ofan í hyl og var við það að drukkna. Jónas hljóp niður ána og náði á síðustu stundu taki á bróður sínum hálftrylltum af skelfingu og hafði hann þá sopið ótæpilega úr ánni.
Sjálfur fékk Jónas að súpa ótæpilega þegar hann var nýorðinn tíu ára. Hann hafði verið sendur eftir hestum niður við Hólsá, rétt hjá Ljótshólum. Hestarnir voru komnir yfir ána og þótt bræðurnir væru vanir að stökkva þar yfir var óvenju mikið í ánni þetta sinnið. Jónas náði ekki yfir á hinn bakkann og rak hann stjórnlaust niður með ánni. Hann þakkaði forsjóninni fyrir að áin skyldi hafa skolað honum að landi réttum megin. Annars hefði þetta orðið hans síðasta.
Jónas var smali sem ungur drengur og byggði smalabyrgi í fjallinu ásamt smala frá Grund og má enn sjá menjar af því. Um tíma var með honum annar smali frá Grund sem kom frá fátæku heimili utan frá sjó. „Hann var afskaplega berklaveikur, með opin kirtlasár á hálsinum sem stöðugt ýrði út úr gegnum umböndin.“ Hann hafði afar ljótan hósta og Jónas taldi að hann ætti ekki langt eftir. Húsfreyjan skipaði smalanum að drekka pott af mjólk á kvíaveggnum dag hvern og það gerði gæfumuninn. „Ég hef aldrei séð eins mikinn mun á sjúklingi á jafnskömmum tíma og aldrei fengið eins ljósa reynslusönnun fyrir þeim læknandi mætti sem fólginn er í vorgróðrinum. Sauðamjólkin var þrungin af þessu skapandi lífsafli og það græddi opin berklasár á drengnum á þrem til fjórum vikum. Hann fór heim til sín um haustið heill heilsu og allur annar maður.“
Jónas segist hafa verið á tíunda árinu þegar hann komst fyrst í kynni við Bakkus gamla. Hann hafði fengið að fara með tveimur vinnumönnum á Snæringsstöðum í kaupstað út á Blönduós. Fleiri komu frá næstu bæjum svo þetta varð dágóður hópur og mikið sopið af víni eins og títt var í þá daga. Jónas smakkaði þarna áfengi í fyrsta sinn og varð dauðadrukkinn, lognaðist út af og var reiddur heim þversum á hnakknefinu á hestinum. Hann segist hafa marist á lifrinni á þessu óþyrmilega hossi og aldrei náð sér til fulls. „Hitt var máske minni skaði, að eftir þetta mátti ég aldrei finna lykt af víni svo að ég ætlaði ekki að æla lifur og lungum. Þegar töðugjöldin voru haldin seint um sumarið gat ég ekki komið inn í bæ allan daginn af því tappar höfðu verið teknir þar úr flöskum. Og þessi algjöra andstyggð mín á víninu hélst fram yfir tvítugsaldur og til fulls hef ég aldrei yfirunnið þessa óbeit enda löngum lítið til þess gert.“
Ellefu ára var Jónas sendur ríðandi á jafnaldra sínum Gráskjóna til að sækja meðul hjá hómópata á Skeggstöðum í Svartárdal. Hann skildi gæðinginn Gráskjóna eftir á Löngumýri og var ferjaður yfir ána. Þegar hann kom aftur að ferjustaðnum var þar fyrir Benedikt Sveinsson sýslumaður sem var á suðurleið með dóttur sinni, Kristínu Benediktsdóttur. Jónas lenti í orðaskaki við sýslumann vegna valdsmannslegrar framkomu hans en dóttirin bar klæði á vopnin og gaf Jónasi súkkulaði. „Eitt bros getur dimmu í dagsljós breytt“ eins og bróðir hennar Einar Benediktsson orti síðar. Á endanum fékk Benedikt Jónas til að fylgja þeim og dáðist hann mjög að hestinum Gráskjóna „sem flaug eins og fugl yfir jörðina, þýður og taumléttur með höfuðið upp í fang mér. Og alla leiðina sem við urðum samferða var sýslumaður að ámálga hvað ég hefði fallegan hest. Ég var mjög hrifinn og glaður af því undir niðri en tók því af lítillæti. Ekki datt mér auðvitað í hug að minnast á hvað mér þætti hann eiga fallega dóttur.“
Jónas var fimmtán ára þegar hann fór í sínar fyrstu göngur. Fyrstu nóttina höfðu gangnamenn náttstað í Sauðafelli. Karlarnir fengu sér hressilega í staupinu og áflogin voru slík að þeir eyðilögðu eitt tjaldið. Lítið var sofið þá nóttina og næsta dag var grenjandi rigning. Vistin var köld og hráslagaleg og Jónas lá hundrennandi votur og skjálfandi út við tjaldskör alla nóttina. Daginn eftir var hann sendur í Kjalhraunið sem þótti létt leitarsvæði. Jónas hét á fjallkónginn að fara í fjöllin þar sem hann þyrfti að hlaupa sér til hita. „Þessi fjallganga mín varð til þess að ég kynntist allvel austurröndinni á Langjökli því ég fór með honum inn að Jökulkróknum. Þá sá ég álengdar hinn undurfagra stað, Fögruhlíðina, algróna hinu fegursta blómgresi en komst ekki yfir ána, sem girðir hana af, því hún var svo mikil. En þegar við komum ofan úr fjöllunum var ég sendur aftur með kunnugum mönnum til að sækja fé í Fögruhlíðina, það fé sem þar var, og fékk ég þá tækifæri til að virða hana betur fyrir mér. Þau kynni, sem ég fékk af þessum slóðum í þessari fjallgöngu, komu sér vel fyrir mig síðar þegar ég var fylgdarmaður Howells yfir Langjökul.“
Um svipað leyti munaði minnstu að Jónas yrði úti. Hann hafði verið síðla vetrar í langþráðri tilsögn í latínu hjá Sigurði Jónassyni frænda sínum á Eyjólfsstöðum í Vatnsdal. Hann lagði á fjallið hjá Eyjólfsstöðum, fór yfir það og ofan í Sauðadal, upp dalinn og yfir annað fjall ofan í Svínadal. Hann fór sem næst beinni línu milli Eyjólfsstaða og Snæringsstaða. Á Vatnsdalsfjallinu brast á moldbylur með ofsaroki þannig að Jónas fauk til í verstu rokunum. „Á Svínadalsfjallinu gætti einkum veðurofsans og harðfennið var svo mikið að ég náði mér í stein til að berja fyrir mér þar sem var harðast og brattast. Ég þurfti að varast klettagil Svínadalsmegin og vera fyrir innan þau en ekki utan. Varð ferðalagið geysierfitt og austan í fjallinu, Svínadalsmegin, liggja svonefndir Hryggir, urðaröldur og er stórgrýtt á háöldunum en slétt af snjó í lægðunum milli þeirra.“ Jónasi tókst að komast niður en missti þar allan mátt, hné niður og gat sig hvergi hrært. Það varð honum til happs að Kristján bróðir hans kom að honum. Kristján hafði verið að reka hesta og hópurinn hafði hlaupið nokkurn krók frá hefðbundinni leið. „Ég hef oft hugsað um þennan atburð og aldrei getað skýrt fyrir mér hvað þessu olli og þó þótt merkilegast að hestarnir skyldu fara krók svo leið þeirra lægi þar sem þurfti á hjálp að halda …“
„Að deyja frá betri heimi – Ævisaga Jónasar Kristjánsson læknis“
Kafli 1.1 „Láttu þá sjá“
Kafli 2.1 „Snæringsstaðir í Svínadal“
Kafli 2.2 „Kristilegur barnalærdómur“
Kafli 2.3 „Svínadalur elur ær og ógnar sauðafjölda“
Kafli 2.4 „Sjálfseignarbóndi eftir hórdómsbrot“
