Margrét Grímsdóttir hjúkrunarfræðingur, félagsráðgjafi og framkvæmdastjóri hjúkrunar á Heilsustofnun Náttúrulækningafélagsins í Hveragerði:
Þegar við finnum fyrir álagi, streitu eða hvers kyns andlegri vanlíðan í hinu daglega lífi, leitum við gjarnan þekktra leiða til að líða betur – aukum slökun, hreyfum okkur meira eða förum í samtalsmeðferð. Vaxandi fjöldi rannsókna sýnir hins vegar að náttúran sjálf er eitt öflugasta verkfærið sem við höfum til að rækta andlega heilsu og hefur hún mælanlegan ávinning fyrir vellíðan okkar og andlegt jafnvægi.
Hvað eru náttúrumiðuð inngrip?
Náttúrumiðuð inngrip (e. nature-based interventions) er samheiti yfir skipulagðar aðferðir þar sem náttúran er nýtt markvisst og meðvitað til að bæta líðan. Undir þetta svið falla meðal annars:
- Útivistarmeðferð: Skipulögð dvöl í náttúru þar sem náttúran og hreyfing vinna saman að því að bæta andlega líðan.
- Skógarböð (japanska: shinrin-yoku): Að dvelja í núvitund skógi, beita öllum skynfærum og vera til staðar í núinu án annars markmiðs en að finna nánd við umhverfið.
- Garðyrkja og ræktun: Umönnun gróðurs, þar sem endurtekin, hægfara verkefni og snerting við lifandi efni hafa sefandi og jarðtengjandi áhrif á hugann.
Þessar aðferðir hafa fengið vaxandi athygli á undanförnum árum samhliða auknum skilningi á því hvernig streita hefur áhrif á taugakerfið og hvernig náttúran getur dregið úr þeim áhrifum.
Hvað segja rannsóknirnar?
Ein áhugaverðasta niðurstaðan á þessu fræðasviði er að skipulögð dvöl og iðja í náttúrunni virðist í mörgum tilvikum skila jafn góðum árangri og hefðbundin sálfræðileg aðstoð þegar kemur að því að vinna gegn streitu og fyrirbyggja vanlíðan. Rannsóknir sem hafa fylgt fólki eftir til lengri tíma sýna að ávinningurinn af því að nýta náttúruna til stuðnings andlegri heilsu getur haldist í að minnsta kosti 12 mánuði. Þetta gefur okkur það að náttúran getur veitt okkur verkfæri sem skila varanlegum árangri og getur komið í veg fyrir bakslag þegar álagið verður mikið.
En hvað gerir náttúruna svona áhrifaríka? Rannsóknir benda til þess að það sé samspil tveggja þátta:
- Líkamleg hreyfing: Sem í sjálfu sér hefur jákvæð áhrif á taugakerfið og streituviðbrögð líkamans.
- Tenging hugar og líkama við umhverfið: Sjálf nándin við náttúruna virðist hafa sefandi áhrif sem eru algjörlega aðskilin frá hreyfingunni sjálfri.
Athyglisvert er að þegar rannsóknir hafa borið saman hreyfingu í náttúru og sambærilega hreyfingu innandyra (t.d. á hlaupabretti), benda niðurstöðurnar til þess að útiveran veiti marktækt meiri andlegan ávinning. Umhverfið sem við erum í skiptir því máli fyrir það hvernig okkur líður.
Hvers vegna virkar þetta?
Þó að nákvæmar líffræðilegar skýringar séu enn í skoðun, er almennt talið að dvöl í náttúru hjálpi til við að virkja seftaugakerfið – þann hluta taugakerfisins sem hægir á hjartslætti, dregur úr streituhormónum og róar streituviðbragð líkamans, þannig að líkaminn fer úr varnarkerfinu yfir í slökun og endurheimt sem gefur honum færi á að hvílast og endurnýja krafta sína. Fyrir fólk í krefjandi vinnu eða undir öðru langvarandi álagi sem upplifir að orkan sé að tæmast, getur rólegt umhverfi náttúrunnar verið nákvæmlega það sem taugakerfið þarf til að hlaða batteríin. Náttúran veitir skjól og hvíld frá því áreiti sem fylgir miklu álagi í starfi eða krefjandi félagslegum aðstæðum.
Einstök tækifæri á Íslandi
Við á Íslandi búum við einstaklega gott aðgengi að fjölbreyttri náttúru – allt frá fjöllum og ströndum til skóglendis, jafnvel í næsta nágrenni við þéttbýli. Þetta er kjörið tækifæri til að nýta umhverfið okkar markvisst til heilsubótar.
Víða um heim, og í vaxandi mæli hér á landi, er verið að flétta útivist og náttúrutengingu inn í almenna heilsueflingu. Hún kemur ekki í staðinn fyrir aðra heilbrigðisþjónustu, heldur styður við heildar vellíðan okkar.
Hvað þýðir þetta fyrir þig?
Þú þarft ekki að taka þátt í neinum formlegum hópum eða námskeiðum til að njóta þessa ávinnings. Einföld, regluleg og meðvituð dvöl utandyra getur gert kraftaverk fyrir andlegu heilsuna:
- Róleg ganga: Farið í skóg eða á slóðir utan alfaraleiðar þar sem markmiðið er nándin við umhverfið og upplifunin, en ekki endilega vegalengdin eða hraðinn.
- Nálægð við vatn: Dveljið um stund við ströndina, læki eða vötn, en margir upplifa slíkt umhverfi sem sérstaklega sefandi.
- Garðyrkja og pottaplöntur: Ræktun í litlum mæli, hvort sem það er í garðinum eða með pottaplöntur inni, veitir sömu tegund af róandi og endurtekinni virkni.
Það sem skiptir máli er samspilið. Hreyfing innandyra gefur okkur ekki sömu andlegu hleðsluna og hreyfing og núvitund í náttúrunni. Með því að tengja saman hreyfingu, athygli og náttúru náum við mestum árangri.
Náttúran er því mun meira en fallegt landslag og útsýni – hún virkur og gagnreyndur þáttur í því að fyrirbyggja streitu og styðja við andlega heilsu til lengri tíma.
Greinin er byggð á heimildum úr fræðilegri umfjöllun um áhrif náttúrunnar á streitu, andlega líðan og almenna heilsueflingu.
