Að deyja frá betri heimi – Ævisaga Jónasar Kristjánssonar læknis. Kafli 2.2.
Jörðin Snæringsstaðir liggur vestan í Svínadalshálsi, norðan við Ljótshóla. Húsið stóð nokkuð hátt í hlíðinni eða í 240 metra hæð yfir sjávarmáli en neðan við það var gott beitarland. Mjög stormasamt er í suðvestanáttinni í vestanverðum Svínadal en norðaustanáttin er hins vegar hæglátari en víðast annars staðar í héraðinu. Páll Kolka læknir segir í endurminningum sínum að Svínadalsfjallið gnæfi yfir dalinn að vestan sem sé víðlendur og allur grasi vaxinn. Svínadalurinn þótti hins vegar mýrlendur mjög og því illur yfirferðar eins og segir í sveitavísum Guðmundar Einarssonar.
Svínadalur elur ær
og ógnar sauðafjölda,
en hann er ekki flóum fær
fyrir mennska hölda.
Í landamerkjaskrá Snæringsstaða frá 1890 segir að sunnan séu „merki sem vötn að draga í svokölluðu Hólsárskarði í Svínadalsfjalli, og ræður svo Hólsá merkjum austur í Svínadalsá; að austan ræður Svínadalsá frá Hólsá norður á móts við stóra Fornmannshól, þar sem hann er hæstur að norðan; þaðan vestur í ytri enda norðara Háholts og úr því sjónhending í vörðu norðan í svonefndum Ennahaus; þaðan beint í lítinn læk, sem rennur ofan úr fjallinu fyrir norðan lítinn klett, sem er fyrir norðan Setuklettaenda sunnanvert við svonefndan Miðdegisstein; þaðan beina sjónhending fyrir norðan svokallaða Startjörn, og þaðan beina línu vestur til efstu fjallsbrúnar, sem ræður merkjum að vestan.“
Það var langafi Jónasar læknis, Jón Jónsson kallaður bólginn, sem keypti Snæringsstaði í Svínadal, ásamt konu sinni Sigríði Jónsdóttur frá Grund, fyrir 221 ríkisdal á uppboði Hólastólsjarða árið 1802 og bjó þar í nærri þrjá áratugi. „Hann var ákafamaður hinn mesti, afar skapbráður og fljótfær og fram úr hófi fljótmæltur. Sást hann ekki fyrir á stundum, en var manna fyrstur til að bæta fyrir misgerðir sínar og glappaskot, því hann var artarmaður að upplagi og ekki að sama skapi langrækinn sem hann var bráður. Jón þótti merkilega forspár og draumvitur.“
Sonur þeirra Jóns og Sigríðar og þar með afi Jónasar læknis, var Kristján Jónsson, kallaður hinn ríki í Stóradal. Hann þótti frábær búmaður og sleppti ekki tækifærum til ábata. Hann var stórauðugur og bjó á einu stærsta búi í Húnavatnssýslu, „tíundaði um skeið 80 hundraða í lausafé og átti nálega 200 hundraða í jarðeignum“. Kristján var sagður „rausnarmaður, hjálpfús og stórgjöfull“ og veitti öllum vel sem til hans leituðu. Á hverju hausti hafði hann að jafnaði þúsund hesta af heyi í fúlgu fyrir ofan garð í Stóradal og nefndist hún Skjaldbreið. Voru það fóðurbirgðir fyrir alla sveitina ef með þurfti. Lét Kristján heldur vanta í önnur heystæði en að fylla ekki Skjaldbreið og kom það sér oft vel í harðindum. Vorið 1859 eftir veturinn Álftabana var almennt heyleysi en Kristján ríki gaf fátækum sveitungum sínum svo vel að Skjaldbreið gekk upp að fullu það vorið.
Kristján var fremur lágur maður vexti en þrekinn, hvatur í öllum hreyfingum, djarfur í framgöngu og kvað allmikið að honum, hreinskiptinn og stórbrotinn í tiltektum og í engu meðalmaður. Hann var léttlyndur og glaðlyndur, allra manna kátastur og hafði gaman af að spauga og stæla við þá, sem gátu tekið því, skjótur til svars og orðheppinn. Hann var greindur maður og hafði mikla og að sumu leyti sérstæða hæfileika. Hann var til dæmis skyggn og sá það sem gerðist á fjarlægum stöðum. Hann var harðger og kappsfullur, afar duglegur og útsjónarsamur, stjórnsamur, hygginn og framsýnn. Snemma bar á því, að hann væri hneigður fyrir að safna fé og fór ungur að búa. Tvisvar gekk hann í hjónaband með rosknum konum, vel efnuðum, og mun hafa átt þær til fjár. Eigi varð honum barna auðið í hjónaböndum sínum en gat óspart börn með vinnukonum.
Sauðarekstur Kristjáns ríka suður yfir heiðar árið 1858 varð víðfrægur um land allt. Árið 1855 höfðu verið fluttir til landsins fjórir lambhrútar til að bæta ullargæði íslenska fjárstofnsins. Þessi innflutningur varð landplága og yfirvöld fyrirskipuðu niðurskurð vegna fjárkláða. Kristján átti að skera eins og aðrir en var ógjarn að láta sinn hlut og neitaði að beygja sig fyrir yfirvöldum. Hann brá á það dirfskubragð á fjórða degi páska að reka 287 sauði suður heiðar og ofan í Biskupstungur til að forða þeim frá niðurskurði. Varð af sauðarekstri þessum langvinn málaferli. Kristján hélt því fram að enginn hefði vald til að drepa skepnur sínar heilbrigðar, ekki einu sinni kóngurinn. Að endingu virðist niðurstaðan hafa orðið sú að yfirvöld í Kaupmannahöfn töldu Kristján ekki brotlegan, enda var stefna þeirra lækningar en ekki niðurskurður. Veturinn 1859 er sagður sá snjóþyngsti og erfiðasti á 19. öld og var þó enginn skortur á harðindum þá öldina. Í Akureyrarblaðinu Norðra er Kristján Jónsson í Stóradal tiltekinn sem bjargvættur gegn felli en hann átti þá tólf hundruð fjár og hundrað hrossa á fóðrum. Að auki gaf hann fátækum bændum lömb en heimildum ber ekki saman um hvort lömbin voru 40 eða 100.
Margir hafa líkt Jónasi lækni við afa sinn, Kristján ríka í Stóradal. Benedikt frá Hofteigi segir í óbirtu handriti að Kristján hafi verið dugnaðarforkur og kjarkmenni með ómælda mannkosti. Sannist því hið fornkveðna að sjaldan falli eplið langt frá eikinni, „því alla þessa mannkosti má glöggt finna í fari sonarsonar Kristjáns, Jónasar læknis“.
„Að deyja frá betri heimi – Ævisaga Jónasar Kristjánsson læknis“
Kafli 1.1 „Láttu þá sjá“
Kafli 2.1 „Snæringsstaðir í Svínadal“
Kafli 2.2 „Kristilegur barnalærdómur“
