Að deyja frá betri heimi – Ævisaga Jónasar Kristjánssonar læknis. Kafli 2.1.
Jónas litli Kristjánsson var aðeins þriggja ára þegar hann fór fyrst einsamall út í heim. Honum hafði verið falið það vandasama verk að færa föður sínum kaffiflösku út á engjarnar þar sem hann var við slátt. Veðrið var með besta móti, sól og blíða, en það var beygur í þeim stutta. Hann hafði ekki áður ráðist í slíka langferð upp á eigin spýtur. Það sást frá bænum til sláttumanna á engjunum og því ætti ekki að vera hætta á ferðum. Nema þokan kæmi, þá væri voðinn vís. Jónas litli var ekki kominn langt frá bænum þegar hann sá þokuna læðast hratt yfir bæinn og í átt að honum. Nú var illt í efni. Von bráðar yrði þokan búin að byrgja bæinn og Jónas óttaðist að hann sjálfur yrði rammviltur og týndist – þegar hann sæi hvorki til bæjar né pabba síns. Fyndist hugsanlega aldrei framar.
Jónas var á báðum áttum. Ekki vildi hann heykjast á þessu mikilvæga verkefni og þó enn síður deyja svo ungur. Óttinn varð skyldurækninni yfirsterkari og hann hljóp grátandi heim að bænum. Hann mátti vart mæla af hræðslu en móðir hans skildi á endanum að hann hafði orðið ofsahræddur í þokunni. Engin var þó þokan og móðirin sýndi honum að þokan var ekki annað en reykurinn frá eldhússtrompinum. Ekki varð þó meira úr þessari sendiför og röskari piltur var sendur með kaffiflöskuna. „En þegar pabbi minn heyrði sagt frá þokunni um kvöldið, hló hann svo að mér, að ég hét sjálfum mér, rjóður af skömm, að ég skyldi heldur drepast, en að láta hugleysið gera mér slíka hneisu í annan tíma.“
Litlu síðar var þjóðhátíð haldin hátíðleg á Snæringsstöðum. Sumarið 1874 var í fyrsta sinn haldin þjóðhátíð á Íslandi í tilefni af þúsund ára afmæli Íslandsbyggðar og heimsókn Kristjáns konungs níunda sem þá færði Íslendingum stjórnarskrá um hin sérstaklegu málefni Íslands. Þetta var um hásláttinn og fæstir sveitungar héldu daginn hátíðlega. En á Snæringsstöðum var öllu til tjaldað, slegið upp langborði og hvítur dúkur dreginn yfir. Askar, spænir og sjálfskeiðungar fengu nú að víkja fyrir diskum, göfflum og borðhnífum. Vínsúpa og steik var borin á borð og áttu margir í erfiðleikum með nýju amboðin. Jónas var lítt hrifinn af matnum en þótti þetta allt hið merkilegasta og mjög hátíðlegt. Farið var í leiki eftir borðhaldið, karlarnir fengu sér í staupinu og enginn þurfi að mæta til vinnu fyrr en um miðjan dag á mánudegi.
Það er táknrænt að á meðan Jónas litli hélt upp á þjóðhátíð á Snæringsstöðum voru mörg hundruð manns að bíða þess á Sauðárkróki að komast með skipi til Vesturheims. Það fólk lét sér í léttu rúmi liggja tilefni hátíðarhaldanna enda hafði það fengið nóg af kotbúskap og hokri við erfiðar aðstæður á Íslandi. Leið til betra lífs var að finna handan við hafið. Frá Sauðárkróki fór langstærsti hópur sem farið hafði vestur fram að þessu, 365 manns víða af Norðurlandi. „Búferlaflutningar fjölda Íslendinga til Norður-Ameríku, Kanada og Bandaríkjanna, hófust að marki 1870 og fóru vaxandi frá 1873. Orsakir Ameríkuferða voru, auk hins slæma árferðis af völdum hafísa og kulda á síðari hluta 19. aldar, samfélagsskipan hérlendis, sem í löggjöf setti búsetu og atvinnu landsmanna þröngar skorður (vistarband). Það leiddi til offjölgunar í sveitum og olli, ásamt frumstæðum búskaparháttum, vaxandi fátækt og vesöld fólks, sem sá ekki önnur úrræði en landflótta.“ Það voru blikur á lofti og fólki átti eftir að fækka mjög á æskustöðvum Jónasar á næstu árum.
Á Snæringsstöðum var búskapur með líkum hætti og tíðkast hafði um aldir. Fráfærur voru stundaðar þar eins og annars staðar, ær og lömb voru aðskilin á vorin svo hægt væri að nytja mjólkina. Jónas var ekki hár í loftinu í fyrstu fráfærunum sem voru honum minnisstæðar. Hann hafði beðið vinnukonuna Helgu Gísladóttur að vekja sig í bítið. Helga var fædd á Snæringsstöðum en hafði verið vinnukona á Ásum, Fremstagili og síðan á Snæringsstöðum. Sú gamla lét Jónas litla sofa, tímdi ómögulega að vekja barnið og taldi hann líklega allt of lítinn í þetta ferðalag. Þegar Jónas vaknaði sá hann stóran lambahóp kominn í námunda við Ljótshóla, næsta bæ norðan Snæringsstaða. Sá stutti klæddi sig í snatri og hljóp út í rennblautt grasið, endasentist á höfuðið við lækjargilið og þurfti að koma rennblautur og grátbólginn aftur heim á bæ. Eftir þetta missti hann ekki af lambarekstri og fráfærum. „Unaðslegasti tími ársins fannst okkur krökkunum sauðburðurinn og stekktíðin á vorin með stóratburðum eins og fráfærum og lambarekstri. Það voru ekki aðeins blómin í haganum sem þá sprungu út. Allt líf vaknaði af hinum langa vetrardvala. Sjálf sprungum við á vissan hátt út eins og blóm og drukkum vorljósið og ilm gróandans í djúpum teygum. Þetta var tími mikilla anna og einnig mikils yndis og ævintýri gerðust í öllum áttum. En ævintýrið, sem allt snerist um, var litlu lömbin. Við börnin vorum þar meiri þátttakendur af lífi og sál en í nokkru öðru sem kom til okkar kasta á þessum árstíma, svo sem að bera til dyra, kljúfa og reisa sauðataðið, vinna á vellinum, hreinsa túnið og svo framvegis.“
Kafli 1.1 „Láttu þá sjá“
