Að deyja frá betri heimi – Ævisaga Jónasar Kristjánssonar læknis. Kafli 1.1.
Heimurinn hringsnerist í höfðinu á Jónasi litla. Undanfarna daga hafði hann að mestu haldið sig niður við bæjargil þar sem lækurinn kom undan Urðarhól undir Kerlingarskarði eða í hlýjunni hjá kindunum í svokölluðu Skriðuhúsi. Það var ekki nema rétt rúmur hálfur mánuður frá því að hann varð ellefu ára gamall og sjö dagar síðan móðir hans hafði alið áttunda barnið í torfbænum á Snæringsstöðum í Svínadal. Kveinstafir og barnsgrátur ómuðu um kotið. Móðir hans var nýorðin fertug en lá nú fyrir dauðanum. Hún hafði kallað börnin til sín, signdi yfir þau og fór með blessunarorðin.
Drottinn blessi þig og varðveiti þig.
Drottinn láti sína ásjónu lýsa yfir þig og sé þér náðugur.
Drottinn upplyfti sínu augliti yfir þig og gefi þér frið.
Litlu síðar lá móðir hans örend. Henni voru veittar nábjargirnar, munni og augum lokað. Hún var lögð á bakið og hendurnar krosslagðar yfir brjóstið. Fætur vísuðu í austur. Yfirkominn af sorg lagði Kristján bóndi Passíusálmana á brjóst konu sinnar. Bókin var opin við sjöunda vers í öðrum sálmi: Um Kristí kvöl í grasgarðinum.
Jurtragarður er herrans hér
helgra Guðs barna legstaðer.
Þegar þú gengur um þennan reit
þín sé til reiðu bænin heit.
Andláts þín gæt og einninn þá
upprisudaginn minnstu á.
Vinnumaður á bænum hafði fengið alvarlega sýkingu eða svokallaða bólgusótt af skemmdu kjöti og smitið barst í varnarlausa nýbakaða móður. Læknirinn var sóttur en það var um seinan. Móðir Jónasar lést þegar langt var liðið á haustmánuð, 9. október 1881. Jónas heyrði lækninn segja Kristjáni bónda að forðast hefði mátt smitið með einföldum sóttvörnum. Móðir hans hafði því dáið vegna vanþekkingar. Jónas vakti yfir líki móður sinnar og grét örlög sín. Það var í síðasta sinn sem hann grét svo nokkur sæi til. Þessa vökunótt hét hann sjálfum sér og móður sinni því að verða læknir. Að hann skyldi gera allt sem í sínu valdi stæði til að koma í veg fyrir að börn misstu mæður sínar fyrir handvömm. „Láttu þá sjá,“ sagði faðir hans og frá þeim degi leit Jónas á þetta sem heitstrengingu sem hann yrði að standa og falla með.
Alla tíð síðan sat það eins og gaddur í gegnum höfuð mér og tilfinningar allar að móðir mín hefði dáið fyrir vanþekkingu. Og ekkert hefur opnað augu mín betur fyrir því en þessi sára reynsla að sjúkdómar eru óþarfir og stafa af orsökum sem auðvelt er að koma í veg fyrir. Móðir mín kallaði okkur öll að dánarbeði sínum og kvaddi okkur. Var þetta ógurlegur harmur og miklir kveinstafir sem við vandamenn hennar og allt heimilisfólk á Snæringsstöðum máttum líða við andlát hennar. Við minningu móður minnar hét ég því að ég skyldi verða læknir og þar sem ég næði til skyldi ég reyna að afstýra því að slíkir hlutir kæmu fyrir eins og þeir sem drógu hana til dauða. Þetta heit var mér huggun og ég held að föður mínum, sem tók sér þetta ákaflega nærri, hafi þótt vænt um það þótt ekki færi hann um það mörgum orðum: Láttu þá sjá, sagði hann þegar ég sagði honum frá ákvörðun minni.1
Sjaldan er ein báran stök og aðstæður gerðust stöðugt örðugri í torfbænum í Svínadal. Fljótlega fór að bera á heilsuleysi bóndans og búreksturinn lenti smám saman í höndum barnanna. Ekkert varð úr skólagöngu Jónasar og draumurinn um að láta gott af sér leiða varð stöðugt fjarlægari. Hvert harðindaárið rak annað og landsmenn flúðu unnvörpum til Vesturheims. Faðir Jónasar lést og heimilið var leyst upp. Systkinin fóru flest vestur um haf en Jónas var ekki á því að gefast upp
þótt hressilega blési í mót. Það var að sumu leyti ógæfulegt veganesti sem Jónas fékk fyrir lífsgönguna en með einstakri þrautseigju og harðfylgni tókst honum að brjótast til mennta og efna það heit sem hann gaf móður sinni á banabeði hennar.
Jónas var eldsál og einstakt hreystimenni og nýttust honum þessar eðliseigindir vel við læknisstörf á Héraði og síðar á Sauðárkróki. „Jónas var lágur meðalmaður að vexti, en þrekinn, snar og harður, sterkur og fylginn sér, þolinn og skapheill og var ógjarnt að láta undan síga. Hann var yfirbragðsmikill og harðlegur og þótti sumum kalt í tali hans, einkum er hann fór að brýna hnífana, því vorkunnsemi virtist honum ekki læknisráð. Hins vegar var hann mikill tilfinningamaður, trölltryggur og vinfastur og vildi hvers manns vandræði leysa. Stórhöfðinglega veitull og gjöfull þegar svo bar undir og hin mesta hella á að byggja til allra úrskurða.“2
Jónasi nægði þó ekki aðeins að lækna sjúkdóma. Hugsjónaeldurinn fólst í því að koma í veg fyrir þá, frekar en að bregðast við þegar í óefni var komið. Jónas var alltaf hneigður til búskapar og trúði á mátt náttúrunnar til að fyrirbyggja sjúkdóma. Sem héraðslæknir barðist hann fyrir auknu hreinlæti, heilnæmari lifnaðarháttum og betra mataræði. Hann stofnaði ótal félagasamtök í því skyni að breiða út fagnaðarerindi sitt. Eiginkonan Hansína stóð sem klettur við hlið eiginmannsins og fjölmargir lögðu honum lið í baráttunni fyrir bættum heimi. Þegar Jónas var kominn fast að sjötugu lauk hann störfum sem héraðslæknir en þá hófst hið eiginlega ævistarf hans. Næstu tvo áratugi vann hann ötullega að framgangi og útbreiðslu hugmynda sinna og bar starfið umtalsverðan árangur. „Í þessi rúm 20 ár sem Jónasi entist líf og heilsa til að vinna að því að lifað sé eftir lögmálum náttúrunnar, hefur honum orðið svo vel ágengt, að furðu má valda, og einkum þegar þess er gætt að starfstími hans er milli 70 og 90 ára aldurs, og hafa engin dæmi önnur slík gerzt í Íslands sögu.“3
Vel heill að heilsu, óbilandi að þrótti og lífsfjöri, starfaði hann að hugðarefnum sínum fram á síðustu stund. Hann byggði upp Náttúrulækningafélag Íslands með harðsnúnu liði fylgismanna og kvenna. Jónas upplifði að sjá draum sinn rætast með opnun Heilsuhælisins í Hveragerði á 85 ára afmælisdegi sínum. Það var hápunkturinn á lífsferli Jónasar Kristjánssonar læknis. Allar hans háleitu hugsjónir komu saman í byggingu Heilsuhælisins og í kringum hann voru samstarfsmenn hans í blíðu og stríðu. Við vígslu Heilsuhælisins ljómaði gamli maðurinn af stolti. Hann hafði aldeilis látið þá sjá!
